Hamle sırası Robert Kurvitz ile dadaşlarında
“Oynamadım” diyenine mühlet verdiğim, “oynamam” diyenine bir daha asla tıpkı gözle bakamadığım az sayıda oyundan biri Disco Elysium. Edebi olmaya yeltenen oyunları geçtim, edebi olmayı başaran birçok kitaptan bile daha düzgün yazılmış bir oyun. Güldürüyle dramı nükteli geçişlerle birleştirmiş, bunu yaparken kendi kendinin her an farkında olmasıyla ortaya eşsiz bir tat çıkarmış bir başyapıt. Bu türlü bir başyapıtı yakalamak değil yanına bile yaklaşmak, şahsen o başat yapıtın yaratıcıları için bile güç iş. Haydi diyelim emsal düzeylere çıktınız, tıpkı vurucu etkiyi yapmak imkansıza yakın zira bu türlü eserler spesifik gayeleri on ikiden vurmalarıyla bulundukları pozisyona erişirler. Devam oyunlarının anlamsızlığı da tıpkı amacı tekrar vurmanın anlamsızlığıdır. Ya aynısının farklı rengini yapıp o birinci yapıtın biricikliğini yaralama riskine girersiniz ya da çok daha argümanlı bir işe kalkışarak, kreatif bir düzlemde yesyeni ve eşsiz bir diğer alan açarsınız. Bunlar vermesi fazla güç kararlar, kalkışması fazla meşakkatli işler. Bir de bu türlü bir teşebbüs sırasında, mevzubahis harika yapıtın ardındaki şirket olarak, beyin ekibiyle olaylı bir ayrılık yaşadığınızı, kamuoyu gözünde temel işi yapanları sömürmeye çalışmış kapitalist zorbalar pozisyonuna düştüğünüzü düşünün. Ne yapabilirsiniz?
ZA/UM gitmiş Zero Parades’i yapmış ve beklentilerin üstüne çıkmayı başarmış. Lakin içi boş, meyyit doğmuş bir bebek olması beklenmiş bir projede bunu yapmak elbette kolay. Beklentilerin ne kadar üstüne çıkmışlar, eriştikleri irtifada vakit geçirmeye kıymet mi, onu konuşmak lazım.
Faşizm, komünizm ve kapitalizm bir gün bara gitmişler
Zero Parades her ne kadar sanat biçiminden arayüz dizaynlarına, hık demiş burnundan düşmüşü olsa bile, Disco Elysium ile birebir kozmosta geçmiyor. Hatta ZA/UM, Zero Parades’in Disco’ya bir manevî takipçi bile olmadığı tezinde ancak oyunların ne kadar fazla benzerlik taşıdıklarını düşündüğümde, bu açıklamaya direkt yalancı bir inkâr olarak bakamasam bile güven etme talihim olmuyor. Öte yandan an itibariyle “Zero Parades Disco olmaya çalışıyor” kampında da ikamet etmiyorum. Zero Parades bence alttan alta bütün yeteneğin stüdyodan ayrılan tayfada olmadığını yeterli bir iş çıkararak ve sadece farklı olmak için farklı olmaya kasmadan göstermeye çalışıyor. Bunu yaparken başarılı olsa bile tam bocalamasını bekleyeceğiniz formlarda bocalıyor.
Oyun bizim tarihimiz olmayan bir tarihin kendini tükettiği noktada, bizim doksan altımız olmayan bir doksan altı yılında, Portofiro isimli bir kent devletinde geçiyor. CASCADE kod isimli karakterimiz Hershel Wilk, bundan 5 sene evvel tam da bu kent devletinde birlikte çalıştığı grubu yakalanınca alandan çekilmiş ve zımnî bir tesiste masa başı iş cezasına çarptırılmış başarısız bir casus. Bir gün “Freezer” yani “Derin Dondurucu” olarak isimlendirilen bu tesisten salınıp, ne olduğu söylenmemiş bir misyon için, ona atanan ortakla buluşmak üzere mesleğinin en berbat anlarını barındıran bu kent devletine geri yollanıyor. PSEUDOPOD isimli ortağını katatonik halde bulunca merkezi arayıp durumu belirtiyor fakat merkez “bu vazifeden de senden de bir halt olmaz” çekince tasmasını koparıp işleri kendi başına kurcalamaya başlıyor. PSEUDOPOD’un dairesindeki ipuçlarını inceleyip, salıyoruz kendimizi Portofiro’nun keşmekeşine ve kıssanın düğümünü iplik iplik çözmeye başlıyoruz.
Zero Parades’in dünyası, bilhassa de oyuna arka plan olan Portofiro, üç büyük gücün birbirine hız yaptığı bir politik poker masası. Bunlardan birincisi, bizim de buyruğunda çalıştığımız ve komünist devletlerden oluşma bir federasyon olan Superbloc. Bir oburu kapitalist devletlerden oluşma “The Developed World” (Gelişmiş Dünya) ve bunları himayesi altına almış devletler üstü pozisyondaki banka EMTERR. Sonuncusu ise teknofaşizm & monarşi kombosuyla yönetilen La Luz İmparatorluğu. Birbirinin direkt düşmanı olan Superbloc ve The Developed World, yıllar içinde tembelleşip sıcak çatışmaları azaltmışken, La Luz dünyanın geri kalanını bilhassa modası ve müziği ile domine edip Civilization kafası bir kültürel zafer kazanma peşinde. Biz de bu üç fraksiyonun istihbarat üçgenine sebep geri döndüğümüzü anlamaya çalışıyoruz.
Anksiyete lotosunu kim kazanıyor, gerilim kuşu kimin başına konuyor?
Zero Parades daha en başında, anksiyeteniz senaryo gereği tavan yaptığında birinci fark edeceğiniz şey, bu oyunun mekanik tarafında daha kompleks olduğu. Disco Elysium’da, Skill Check’lerde başarısız epey yahut kimi diyaloglarda öğrendiklerimiz yüzünden boşalan, bir tanesi bile bitse öldüğümüz iki bara sahiptik: moral ve sıhhat. Sıhhat barı boşalırsa kalp krizi geçiriyor, moral barı boşalırsa da “üzüntüden” ölüyorduk. Zero Parades’de rastgele bir sıhhat barı yok ve bu yüzden kimi özel durumlar dışında karakterimizi imamın kayığına bindiremiyoruz. Bu sefer boşalmasından değil dolmasından çekineceğimiz üç adet barımız var ve bunlar direkt olarak karakterimizin ana istatistiklerine bağlı. Fizikî hünerlerimizi temsil eden Faculty of Action istatistiği, pembe Fatigue(Yorgunluk) barını denetim ediyor. Toplumsal hünerlerimizi denetim eden Faculty of Relation, sarı renkli Anxiety(Anksiyete) barıyla alakalı. Entelektüel hünerlerimizi belirleyen Faculty of Intellect de mor Delirium(Hezeyan) barıyla haşır neşir. Bu kadar açıklamadan sonra işlerin en temel haliyle nasıl yürüdüğünü sanırım iddia edebilirsiniz; kaybettiğimiz Skill Check’ler renklerine nazaran bu barları dolduruyor. Pekala karakterimiz artık alelade biçimlerde ölemiyorsa sebep bu barların dolmasını istemiyoruz? Zira barlardan rastgele biri dolarsa, o renkteki becerilerimizden birinin düzeyini kalıcı olarak düşürmek zorundayız. Ayrıyeten Exert(kendini zorlama) isimli orijinal bir mekaniğimiz var. Skill Check’ler sırasında tıpkı Disco Elysium’da olduğu üzere iki zar atılıyor. Şayet Exert seçeneğini seçersek üç zar atıp yüksek gelen iki adedini skora saydırıyoruz ve karşılığında kullandığımız marifetin rengindeki bar birkaç ünite birden doluyor. Ayrıyeten Disco Elysium’un bilakis Zero Parades’de pasif Skill Check’ler artık iki çeşit. Hatırlarsanız DE’de üzerimize giydiğimiz kıyafetler vasıtasıyla kimi hünerlerimizi süreksiz olarak yükseltebiliyorduk. Zero Parades’de bu motamot korunmuş fakat yalnızca standart Passive Check’lerde işe yarıyor. Bir de yalnızca marifetin kemiksiz halini dikkate alan Anti-Passive Check’ler var artık. Yani çarşı pazardaki bütün kıyafetleri alıp karakter yaratımını anlamsız kılamıyorsunuz ki bu oyunda Disco Elysium’a kıyasla çok daha fazla kıyafet var.
Neredesin Deniz Göktaş?
Peki öykünün başlangıcı ve üzerine kurulduğu temeller bir form, oynanış bir diğer hal. Üç farklı bar ve Exertion sistemi mekanik cephesinde Disco’nun üzerine koyulmuş net bir artı bana nazaran. Öte yandan yalnızca mekaniklerin gelişmesi elbette oyunu daha uygun yapmıyor. Sıfırdan yaratılmış cihan ve derinlik kazandırılmış mekanikler yazım kalitesince nasıl birleştirilip parlatılıyor ona bir bakmak lazım. Bunu mizah ve siyaset üzerinden incelersek sağlıklı olur diye düşünüyorum.
Disco Elysium ziyadesiyle politik bir oyundu fakat orada siyaset ya ana senaryoya beceriyle “sızıyordu” ya da tarafsız ve aşırı uçlarının absürtlüğünün vurgulandığı bir mizah ögesi olarak kullanılıyordu. Günün sonunda Disco Elysium’un alametifarikalarından biri olagelmiş şey neşter sertliğindeki, damar açan politik esprilerdi, siyasetin ana senaryoya nüfuzu değildi. Zero Parades’de cinayet çözmeye çalışan bir polis değil, çok daha büyük ölçekli olaylarla bağlı bir casus olduğumuzdan öykü direkt olarak bahsettiğim üç devasa fraksiyonun çatışmaları üzerine kurulu ve bu bağlamda oyun da siz de politikayı daha ciddiye almak durumundasınız. Tarafların neyi, ne biçimde ve hangi ideoloji mucibince yapmaya çalıştığı sıklıkla öykünün düğümünü çözen şey oluyor. Elbette farklı politik görüşlere dair arka plan bilgisi yahut argüman sunan karakterlerle hoşbeş ederken yeniden o ya da bu tarafa yönelim içeren karşılıklar verebiliyor, bu karşılıklar sayesinde burada ismi değişip “Conditioning” olmuş niyet dolabımıza “asmak” üzere yeni mantaliteler açabiliyoruz. Lakin Zero Parades’de Disco Elysium’a The Final Cut sürümüyle eklenen “Political Quest” isimli vazifelerin muadilleri yok. Bizim karakterimizin politik yönelimi büyük fotoğrafta değersiz ve bunun üzerinden hala bir mizah yapılıyor olsa bile bu mizah daha başarısız.
Mizahın daha başarısız olması Zero Parades’i benim için Disco’nun altında konumlandıran ana etmenlerden biri. Yazım tarafında, büsbütün edebi niteliği ve lisanının çiçekli yapısı üzerinden ele aldığımızda Zero Parades Disco Elysium’dan daha bile ağır diyebileceğimiz bir oyun. Metaforlar, analojiler şelale; Perşembe pazarındaki düz satıcılar bile her an aforizma nöbetinden hastaneye kaldırılabilecekmiş üzere konuşuyor. Bunun oyununun inandırıcılığına bir darbe vurmadığını yahut vursa bile eşsiz seslendirmeler eşliğinde verdiği estetik keyfin karşılığında ödenmesi makul bir bedel olduğunu düşünüyorum. O yüzden inandırıcılıktan bağımsız olarak bu kendi başına kıymetlendirmek ve insanı yorduğunu itiraf etmek durumundayım. İşte Disco Elysium’un bu noktadaki becerisi, barındırdığı mizah ve drama etmenlerini edebi yönünü inceltip, rahat sindirilebilir hale getirmek yolunda incelikle anlatıya dokumasındaydı. Zero Parades hem metafor fetişi yüzünden daha ağır, daha “etli” bir oyun hem bu bahsettiğim yönden eksik kaldığı için kuru hissettiriyor. Aslında bu oyunda da insanı sesli güldüren yerler var, bilhassa yukarıda bahsettiğim prematüre oyun sonu ekranları bu mevzuda çok başarılı. Fakat mizahta Disco düzeyine çıkamadığı üzere dramı kinaye ile bilakis çevirip mizaha dönüştürmek üzere meziyetleri de pek yok, işin o kısmı herhalde Robert Kurvitz’de kalmış.
Bu arada Zero Parades oyuncusuna Disco’daki hafıza kaybı konusu gibisi bir yazım numarası çekmiyor. Ana karakterimiz ismini ve evvelki gün ne yaptığı hatırlamaktan aciz bir meczup olmadığı için dünya inşası için çok daha düz yollar izlenmiş. Lakin oyunun çok lakin çok dayanıklı birkaç aksi köşesi var. Bunlardan en değerlisinin geldiğini de yalnızca ve yalnızca oyunun dönüm noktalarından birinde yeterli niyetli değil, zalim ve pragmatist bir seçim yaparsanız görebiliyorsunuz. Bu kadar gözü pek benden artı puan aldılar.
Peki derleyip toparlayacak olursak, Zero Parades nasıl ve kimlere hitap edecek bir oyun? Katiyetle çok güzel bir oyun, birinci iş bunu aradan çıkaralım. Disco Elysium kadar değilse bile çok güzel bir oyun ki Disco Elysium’un gelmiş geçmiş en düzgün CRPG oyunlarından biri olduğunu düşündüğünüzde öncülünün düzeyine erişmeden çok yeterli olacak alanının olduğunu da açık ve net görüyoruz. Lakin Zero Parades’in, yukarıda anlattığım halde mizah ve dramla yazımını seyretlememesi birinci on saat civarında kimi şeyleri sizden beklemesine neden oluyor. Oyunu başlarda biraz ittirirseniz, emin olun pişman olmayacaksınız fakat “benim!” diyen kimi romanlardan daha ağır bir lisanının olması ve yalnızca beş lisana çevrilmesi (Türkçe aralarında yok ancak Disco’da olduğu üzere sonradan gelebileceğine inanıyorum) taleplerini karşılayabilecek insan sayısını azaltıyor maalesef. Şayet Disco Elysium’u oynayıp yazımına âşık olduysanız, sakın ZA/UM-Robert Kurvitz dramaları yüzünden bu oyunu es geçmeyin. Disco Elysium piyasadaki oyunların %99’undan daha kaliteli bir yazım sahipse, Zero Parades de bir %95’ini rahat tokatlıyor. Sakın yani.
