Infinity Engine ile Disco Elysium ittifakının seçimlerdeki oy oranı: Esoteric bir değerlendirme
Rol yapma oyunları birçok vakit büyük savaşlar, destansı kahramanlık kıssaları, karanlık tehditlerle epik efsaneler etrafında döner. Kimi RYO’larsa oyuncuyu ejderhaların ve kıyamet senaryolarının ortasına bırakmak yerine, yanlışlarıyla sevaplarıyla içimizden karakterlerin dünyasına davet eder.
Esoteric Ebb birinci kümeye selam çakan lakin tüm benliğiyle ikinci kümesi seçen bir oyun. Görkemli savaş sahneleri beklemiyor bizi bu üretimde. Her biri bir başkasından tuhaf karakterlerin, oku oku bitmeyen ironik diyalogların ve her köşesinde küçük öyküler saklayan bir dünyanın içinde absürtle destansı ortasında salınan bir macerada buluyoruz kendimizi. Oyunun büyüsü de işte tam da burada yatıyor esasen. Esoteric Ebb, bizi aksiyonla değil güçlü yazımı, kaliteli mizahı ve eksantrik karakterli dünyasıyla içine çekiyor. Şu ana kadar anlattıklarım size kimi oyunları çağrıştırdıysa (isimlerini aşağıda sayacağım) ve bu oyunlar sizin favori oyunlarınız ortasındaysa, gerçek yerdesiniz demektir. Esoteric Ebb sizi sevgiyle kucaklayacak fakat bunu halüsinasyon ve depresyon ortasında gidip gelerek yapacak. Eh, bir RYO sever daha diğer ne isteyebilir ki?
Morgda başlayan ezoterik bir macera
Bir kez Esoteric Ebb daha birinci dakikalarında kendine mahsus tonunu, dokusunu, çizimlerini, müziklerini, her yere çekebileceğiniz içeriğini, rengarenk karakterlerini ve bol katmanlı dünyasını tüm ayrıntılarıyla açık etmekten çekinmiyor. Ortada makul ölçüde bir gizem var elbette lakin dünya konseyimi açısından daha birinci andan makineleri çalıştırıyor Esoteric Ebb.
Hikâye, karakterimiz olan Cleric’in morgda gözlerini açmasıyla başlıyor. Nasıl oraya geldiğimizi tam olarak hatırlamıyoruz. Geçmişimizin kıymetli bir kısmı zihnimizde belgisiz ve kesimli. Lakin hafızamızda kalan birkaç kırıntı bize değerli bir olayı işaret ediyor. O da kentteki bir çay meskeninde gizemli bir patlama olduğu ve bu olayın kesinlikle araştırılması gerektiği. Zira kent beş gün içinde tarihinde birinci sefer seçime gidecek ve rekabet kızışmış durumda.
Bu küçük lakin tesirli başlangıç bizleri kıssanın merkezindeki gizemin içine atıveriyor.
Oyunda geçirdiğimiz birinci birkaç dakikanın akabinde anlıyoruz ki, Esoteric Ebb’in anlatısı klasik RYO’larda sıkça karşımıza çıkan âlâ ve berbatın arbedesi fikrinden farklı bir yol izliyor. Bunun yerine karakterlerin ideolojilerini, kuruntularını, beklentilerini, kaygılarını, motivasyonlarını, siyasi görüşlerini (tahmin edebileceğinizden çok daha büyük bir şekilde) ve dünyaya bakışlarını keşfetmeye davet ediyor. Bu şuurlu yaklaşım öyküyü sırf vakit çizgisiyle birlikte ilerleyen standart bir olay örgüsünden çıkarıp fikirler ve karakterler çatışmasına ve dolayısıyla oyuncunun seçimleri ve bunların sonuçları macerasına dönüştürüyor. Ne kadar hoş anlattım, değil mi? (Okuyucular: Hiçbir şey anlamadık! – Muharrir: Güzeeeel!)
Bir sefer öykünün merkezinde yer alan karakterler ortasındaki bağlantılar bu yapıyı oldukça güçlendiriyor. Bilhassa karakterimiz Cleric ile yancısı Goblin Snell ortasındaki etkileşim, oyunun ciddi/mizahi tonunu belirleyen ve anlatıya derinlik katan değerli bir öge olarak karşımıza çıkıyor. Bu münasebet sadece diyalogların kalitesini artırmakla kalmıyor, birebir vakitte oyuncunun dünyayla kurduğu bağı da güçlendiriyor ve nerede olduğunu, ne yapması gerektiğini hatırlatıyor.
Bunun yanında oyunun dünyasına ve karakterlerine serpiştirilmiş politik yapı ve çatışma halindeki fraksiyonlar (statükocular, kapitalistler, sosyalistler, emekçi sınıfı, burjuva vb.) yüzeysel bir art plan olmanın ötesine geçip dünya yaratma ve sosyokültürel bir temel oluşturma misyonunu layıkıyla yapıyor. Farklı ideolojiler, çıkar çatışmaları ve bakış açıları bize direkt aktarılıyor ve bu da anlatıyı daha katmanlı ve ilgi cazibeli hale getiriyor. Sonuçta hepimizin siyasi görüşleri var ve evet, apolitik olmak da bir siyasi görüştür. Esoteric Ebb, bu konuda size kendi seçimlerinizin ve siyasi eğilim tercihlerinizin diğerleri tarafından kabul görebileceğini, desteklenebileceğini, reddedilebileceğini ve hatta engellenebileceğini çok hoş gösteriyor. Bir oyuna bu açıdan bakmak sizde ne üzere hisler uyandırıyor bilmiyorum ancak ben siyasi görüşlere dair fikir çatıştırmayı çok severim ve Esoteric Ebb’te bundan kepçe kepçe bulunuyor. Arayıp da bulamadığım ortam! Beni burada bırakın, siz devam edin…
Yazım ve mizah gücü
Esoteric Ebb’in en dikkat cazip ve öne çıkan yanı elbet ki yazımı ve diyaloglarının kalitesi. Oldukça yazı, diyalog, kitap, tarihçe okumaya hazır olsanız âlâ olur.
Diyaloglar güzel yazılmış, karakterler tuhaf ancak bir o kadar da akılda kalıcı yaratılmış ve oyunun mizah anlayışı bu karışımı taşımaya yetecek kadar rafine. Yanlış anlamayın daima espri kasan karakterler yok karşımızda. Esoteric Ebb’de mizah, karakterlerin tabiatından çıkıp içinde bulunduğumuz durumların absürtlüğünden beslenir formda yerleştirilmiş. Hiçbir espri için “Bunun yeri mi artık?” demiyorsunuz. Yaratılan kozmosta ve karakterlerin kişiliklerinde bu size son derece makul geliyor. Bu kulağa kolay bir işmiş üzere gelebilir lakin gerinizde dev bir muharrir takımı olsa dahi bu tutturulması oldukça güç bir istikrardır. Esoteric Ebb’in arkasında devasa bir muharrir takımı olmadığını hesaba katarsanız oyunun muvaffakiyetini daha güzel anlayabilirsiniz. (Gerçi Game of Thrones dizisinin gerisinde vardı da ne oldu? Neyse bahsimiz bu değil şimdi) Oyunda o denli anlar oluyor ki oyun sizi bir anda güldürürken, tıpkı cümlenin peşine beklenmedik felsefi bir tartışmanın içinde bulabiliyorsunuz kendinizi. Ben bu iniş çıkışları, tempo denetimi manasında çok sevdim doğrusu.
Benim açımdan oyunun en etkileyici taraflarından biri diyaloglara yedirilen psikoanalitik ve varoluşsal sorgulamalar oldu. Tam vazifenin değerli bir yerine gelmişken bir anda Freud ya da Jung’un yaklaşımlarının eleştirildiği bir tartışmanın ana aktörü oluveriyorsunuz. Anlayacağınız, Esoteric Ebb vakit zaman oyuncuyu cevaplaması kolay olmayan sorularla baş başa bırakıyor ve sizi içsel bir kıymetlendirme yapmaya yönlendiriyor. Örneğin ömür uzunluğu mahpus cezası almış bir mahkûmun beklenmedik vefatından sonra bir Cleric tarafından tekrar hayata döndürülmesi halinde cezasının geçerli sayılıp sayılmayacağı üzere olağan bir insanın aklına gelmeyecek sorular sayesinde oyun bizi hem düşündürüyor hem de kendine has mizahını kullanarak üzerimizde beklenmedik bir tesir yaratmayı başarıyor. Şunu net söyleyebilirim ki oyun buna benzeri, uygun yazılmış ancak tıpkı vakitte akılda kalıcı diyaloglarla ve saptamalarla dolu ve bu durum oyundaki okumaların hiçbirini atlamama isteğinizi körüklemeyi başarıyor.
Şehir, misyon yapısı ve anlatı akışı
Buraya kadar okuduysanız oyuna dair bir fikre sahip olmuşsunuzdur diye düşünüyorum. Başlıktan da nasıl bir oyunla karşı karşıya olduğumuzun ipucunu aldınız zati. Biraz da içerik kısmına dönersek Esoteric Ebb’in devasa bir açık dünya sunmak yerine ağır ve karakter dolu bir kent tasarlamayı tercih ettiğini belirtebilirim.
Şehrin çabucak her noktasında, günün her saatinde konuşacak enteresan bir karakter, keşfedilecek küçük bir öykü ya da beklenmedik bir durumla müsabakanız işten bile değil. Bu yaklaşım oyunun keşif hissini epey güçlü tutuyor ve bizi de yapacak bir şey bulamama riskinden uzaklaştırıyor.
Görev sistemi de bu doğrultuda tasarlanmış. Klasik RYO’larda vazifeler liste formunda bize sunulurken, Esoteric Ebb vazifeleri anlatının doğal bir uzantısı haline getiriyor ve alakalı olanları birbirine bağlıyor. Bir özel dedektifin olayları birbirine bağlaması üzere düşünebilirsiniz. Misyonlar birbirinden kopuk olaylar ya da karmaşık entrikalar yerine daha akıcı ve bağlı ilerliyor bu sayede.
İlginç olan şu ki oyun misyonlar üzerinden dünyasını derinleştirirken ve öykü akışını sağlarken oyuncuyu ayrıntılarda boğmamayı başarıyor. Cihanın bir geçmişi olduğu hissediliyor, karakterlerin bu geçmişin farkında olduğu anlaşılıyor fakat tüm bu bilgi oyuncuya zorlama bir aşırılıkla yüklenmiyor. Bu da dünya kurulumunu hem inandırıcı hem de erişilebilir kılıyor. Kısaca, yenilikçi ve oyuncu dostu bir yaklaşım benimsenmiş.
Masaüstü RYO kökleri, sistem ve sanat tasarımı
Gelelim Esoteric Ebb’in en güçlü olduğu tarafların başında gelen dizaynına. Oyunun temelinde masaüstü rol yapma oyunları yatıyor. Yani karşımızda son yıllarda popülaritesi tekrardan artmaya başlayan masaüstünden bilgisayara RYO tipinin yeterli örneklerinden birisi var. Yazının başlığı yeterlice mana kazanmıştır sanırım.
Karakter yaratım ekranıyla başlıyoruz varsayım edebileceğiniz üzere. Karakterimizin tipiyle işimiz yok. Nasıl bir oynanış hayal ediyorsak klasik altı temel özelliği (Strength, Dexterity, Constitution, Intelligence, Wisdom ve Charisma) dağıtarak karakterimizi yaratıyoruz. Kısaca özetlersem: Strength ile kapıları kırabiliyoruz, Dexterity ile tatlı lisanın işe yaramadığı anlarda el çabukluğumuzu devreye sokuyoruz, Constitution ile dayanıklılığımızı arttırıyoruz, Intelligence ile daha fazla büyüyü hafızamıza atabiliyoruz, Wisdom ile karşımızdaki şahısların karakterlerini ve sakladıklarını daha yeterli tahlil edebileceğimiz diyalog seçenekleri açılıyor ve son olarak Charisma ile karakterleri etkilemeye çalışıyoruz. Klasik masaüstü RYO geleneği oyuna birebir aktarılmış anlayacağınız. Bir skill check durumunda karakterimize atadığımız maharet puanının ekstra katkısının yanı sıra üzerimize giydiğimiz eşyaların tesirlerini de hesaba katarak zar atıyoruz ve başarılı olup olamayacağımızı görüyoruz.
Esoteric Ebb işi resmiyete dökmüş olmasa da Dungeons & Dragons 5th Edition’dan oldukça esinlenmiş bir yapı sunuyor. Bu esinlenme kural kitabına ahenk üzere değil aslında. Oyun, 5th Edition kurallarını birebir uygulamak yerine dünya yaratma ve anlatı odaklı bir tecrübeye uyacak halde yine yorumluyor. Yenisi bir yol gösterici olarak kullanıyor diyebiliriz yani.
Tüm bunların yanı sıra her bir temel özelliğimizin bir içsesi var. Oyun boyunca karşılaştığımız öteki karakterler kadar içseslerimizle de diyalog halindeyiz. Bir skill check öncesi, Dexterity zıplayacağımız kalasın kaygan olduğunu söyleyebiliyor bize. Charisma ayağımız kayar düşerse herkesin bize güleceğini hatırlatıp atlama konusunda emin olup olmadığımızı sorabiliyor. Bunun üzere içsel çatışmalar diyaloglara çok hoş yerleştirilmiş. Bu açıdan bakınca atadığımız karakter özelliklerinin sadece sayısal kıymetler olmadığını görüyoruz. Olaylara farklı bakış açıları kazandıran etkin ögeler aslında. Bu sayede karakter özellikleri direkt anlatının ve oynanışın modülü haline geliyor ve oyun tecrübesinin dallanıp budaklanmasına sebep oluyor. Bu yaklaşımın en güçlü sonucu, oyuncuya sunulan özgürlük oluyor elbette. Oyunun kusur yapmaya teşvik eden ve hatta yer yer risk almayı ödüllendiren bir yapısı olduğunu da hesaba katarsak tekrar oynanabilirlik bağlamında heyecan verici bir üretimle karşı karşıya olduğumuzu söyleyebiliriz. Bu da Esoteric Ebb’i lineer bir kıssayı anlatan oyun olmaktan çıkarıp gerçek manada rol yapmaya dayalı bir tecrübeye dönüştürüyor. Bu yaklaşım size de bir yerden tanıdık geliyorsa, yalnız değilsiniz demektir.
Esoteric Ebb büyük bütçeli bir imal değil. Teknik olarak yapabildiklerini oyunun birinci başında anlayabiliyorsunuz. Fakat sanat idaresi hayli özel bir kimliğe sahip. Oyunun görsel lisanı gerçekçi grafiklerden fazla masaüstü RYO kitaplarının illüstrasyonlarını andıran, kalın çizgiler ve el çizimi hissi taşıyan stilize bir yaklaşımı benimsiyor. Bu estetik tercih, oyunun masaüstü kökleriyle bağını koruduğunu çok hoş muhakkak ediyor.
Oyunun atmosferini tamamlayan değerli ögelerden biri de müzikleri ve sesleri.
Müzikler, sahnelerin tonunu destekleyen, genelde sakin ancak atmosfere uyumlu bir yapıya sahip. Bilhassa diyalog ağır anlarda müzik ve ses oyunun ritmini istikrarlı formda taşıyor ve art plandaki varlığını hissettiriyor. Anlatı odaklı bir RYO için bu istikrar epey kritik ve Esoteric Ebb bunu da muvaffakiyetle sağlıyor. Yaşayan bir kentte olduğumuzu hissediyoruz ve ağır okumalarda dahi art fondaki müzik sayesinde sıkılmıyoruz.
Şimdi gelelim tüm bu bahsettiğimiz ayrıntıların bize ne hissettirdiğine ve hangi oyunları hatırlattığına. İzometrik sunum, diyalog yüklü yapı, içsesler, zara dayalı skill check bize direkt Disco Elysium’u hatırlatıyor elbette. Aslında oyunun etiketlerinin başında Disco-like tabirini görüyoruz bu analizde. Şunu da açık ve net söyleyebilirim ki Disco-like tipinin en yeterli örneklerinden birisi var karşımızda. Genel oyun hissi Baldur’s Gate, Planescape: Torment ve Infinity Engine periyodunun klasik bRYO ruhunu taşıyor. Yer yer Fallout, Baldur’s Gate 3 oynadığımı hissettiğim anlar da yok değildi. Karakter portreleri ve ikon dizaynları masaüstü RYO illüstrasyonlarını çağrıştırırken, kimi karakterlerde Avrupa çizgi roman geleneğini anımsatan karikatürize bir çizim lisanı de hissediliyor. Tüm bu ayrıntılar bana o kadar çok hitap ediyor ki, oyunu her açışımda yüzümde bir gülümseme beliriyordu.
Tüm bu özelliklerin birleşimi oyuna hem çağdaş hem de nostaljik bir kimlik kazandırmayı ve tüm RYO severlere ulaşmayı başarıyor.
Ve lakin belirtmek gerekir ki oyunun tahminen de en büyük eksisi de tam burada karşımıza çıkıyor. Esoteric Ebb’de seslendirme yok. Hiç mi yok? Hiç yok. Türkçe lisan seçeneği de yok maalesef. Evet bütçe, evet vakit, evet ek iş yükü fakat seslendirmenin oyuna tesirini Disco Elysium: The Final Cut’ta gördükten sonra insan keşke burada da seslendirme olsaymış demeden edemiyor. Bu olağanüstü tecrübesi bir de Türkçe oynayabilmeyi de çok isterdim açıkçası. Umarım bu mevzuda ilerleyen süreçte gelişmeler görebiliriz.
Esoteric Ebb’in ortaya çıkış kıssası de en az oyunun kendisi kadar dikkat alımlı. Üretim büyük bir stüdyo tarafından değil, İsveçli oyun dizayncısı Christoffer Bodegård tarafından sekiz yıl süren bir süreçte geliştirildi. Christoffer çıkış noktasının Planescape: Torment ile Disco Elysium’un ruhunu bir ortaya getiren bir RYO yaratmak olduğunu belirtmiş röportajlarda. Bunu ziyadesiyle başarılı bir biçimde ortaya koyduğunu söyleyebiliriz. Emeğinin ve iradesinin hakkını vermiş. Yaşadığı finansal düşünceler ve oyunun geliştirme sürecinde harcadığı saatlerde akan göz yaşları ve ter damlaları, oyunun her noktasına nüfus etmiş ve bize geçmeyi başarmış.
Yapımda yer alan devasa lakin sıradanlıktan uzak yazım hacmine de değinmemek olmaz. Esoteric Ebb için, lisana kolay, bir milyondan fazla söz yazılmış. Bunun kaç kitap edeceğini hesaplamayı size bırakıyorum. Neredeyse tek kişilik dev bir takımın üstesinden gelmesinin sekiz yıl sürdüğü bir imal sürecinin sonunda bu kadar kaliteli bir işe imza atmak insanın hayata dair görevini yerine getirdiği hissini de beraberinde getirir sanırım. Bu kapsamda, Bodegård’ın bu süreci “ridiculously stupid path” (komik formda aptalca bir yol) olarak tanımlaması samimi ve oyunun ne kadar büyük bir tutkuyla hayata geçirildiğini gösteren bir söz olmuş. Kaçımız bu türlü bir çılgınlığa girişebiliriz ki?
Sonuç
Özetlersek, Esoteric Ebb, rol yapma oyunlarında ender görülen bir dengeyi kusursuza yakın ortaya koymayı başarmış. Güçlü yazımı, zekice kullanılan mizahı, yaşayan, tarihçesi olan dünyası ve oyuncuya rol yapma özgürlüğü sunan sistemi bir ortaya geldiğinde ortaya hakikaten özel bir tecrübe çıkmış.
Elbette oyun kusursuz değil. Ana kıssa klasik manada epik bir derinliğe sahip değil ve katman katman genişleyen ve filizlenen büyük anlatı kırılmaları yerine daha sade bir yapı tercih edilmiş. Teknik taraftan bakınca da küçük bir grup tarafından geliştirildiği hissediliyor. Seslendirme eksikliği ve hudutlu lisan seçenekleri bu durumun en bariz yansımaları.
Bu ufak kahırlara karşın Esoteric Ebb’in oyuncuya kişilik sahibi, düşünsel derinliği olan ve unutulması sıkıntı bir dünya sunduğu da bir gerçek. Infinity Engine oyunlarının Disco Elysium mekanikleriyle birleştiği bir tecrübeye dair hayaller kurduysanız, uyanabilirsiniz, zira Esoteric Ebb bunu yapmış ve şahane da kotarmış.
Rol yapma oyunlarını seviyorsanız ve bilhassa anlatı odaklı tecrübelere ilginiz varsa, Esoteric Ebb katiyetle lakin katiyetle vakit ayırmanız gereken bir oyun.
