Gençleri müdafaanın tek yolu yasaklar getirmek mi?
Kafka’yı hiç okumayan biri bile Gregor Samsa’nın (ismini bilmese dahi) öyküsünü duymuştur. Samsa bir sabah uyanır ve kendini dev bir böceğe dönüşmüş olarak bulur. Bizim de uyanıp birçok mevzuda dünyadan soyutlandığımızı, çeşitli yasak ve kısıtlamalarla engellendiğimizi gördüğümüz bir sürü sabah oldu. Bazen bir toplumsal medya platformu, bazen bir haber sitesi (ki artık bu haber bedeli bile taşımıyor), bazen memleketler arası bir satıcı, bazen de son günlerde muhabbeti döndüğü üzere, oyun platformları (ya da herkesin birinci aklına gelen Steam).
“Steam yasağı” diye öne çıkan bu yasa tasarısı söylentisi birinci çıktığında muhtemelen çoğumuzda benzeri hisler uyandı. Çoğumuz isyan etti, tweetler attık, hashtagler açtık haklı olarak. Ben burada yasa tasarısı gerçekleşecek mi, gerçekleşirse ne olur filan üzere hususları bir yana bırakarak, aslında biraz gündelikten uzaklaşıp genel sansür sorununu konuşmak istiyorum. Zira esasen konuştuğumuz, kızdığımız nokta Steam yasağından çok devletin, kendi yetişkin vatandaşına ne kadar güvendiği üzere geliyor bana.
Steam’e erişimin engellenmesi ihtimali, oyun dünyasının sadece büyük bir dijital mağazaya ulaşamaması manasına gelmiyor; daha derin bir duyguyu tetikliyor. Bize “Sen şimdi kendi kararlarını verecek kadar olgun değilsin” deniyor güya. Oyunun en keyifli yerindeyken biri gelip “Bu kısım sana nazaran değil” diyerek denetimciyi elinden çekip alıyor ya da bilgisayarının fişini çat diye çekiveriyor.
Sansür konusunda öne çıkan bir kavram varmış, ben de bu yazıyı yazmaya niyetlenince öğrendim: Paternalizm. Yani bizim örneğimizde devletin, vatandaşını bir yetişkin üzere değil de daima korunması gereken bir çocuk üzere görmesi. “Sizin yeterliliğin için” diyerek birtakım kararların sizin isminize alınması. Elbette bunu savunanların niyeti berbat olmak zorunda değil. Ancak insan ister istemez şunu düşünüyor: Bu yaklaşım ne kadar sürdürülebilir?
Çünkü çocukluk hali uzadıkça, yetişkinlik bir türlü başlamıyor. Daima birilerinin senin ismine karar vermesine alıştığında, kendi kararlarını veremeyen, bu istikameti eksik kalmış bir birey oluyorsun.
Yasaklar çoklukla “gençleri korumak” ya da “kamu ahlakı” üzere münasebetlerle açıklanıyor. Kulağa mantıklı da geliyor. Sonuçta kim gençlerin ve çocukların ziyan görmesini ister ki? Ancak bir toplum, bilhassa de o toplumun yetişkin bireyleri, neyin yanlışsız neyin yanlış olduğuna kendi başına karar veremiyorsa, bu kararların daima dışarıdan verilmesi bizi nitekim daha şuurlu hale mi getiriyor? Yoksa yalnızca seçenekleri azaltılmış, hudutları çizilmiş bir alanda dolaşmaya mı alıştırıyor? Bir manada bu, bitmek bilmeyen bir Tutorial üzere; gerçek oyuna bir türlü geçemiyoruz. Tutorial’larda oyun daima önümüzü kesip “Şunu şöyle yap, bunu bu türlü yap” dediğinde içimizde “Yahu beni bir sal da kendim oynayayım” hissi oluşmuyor mu?
Sansür tartışmalarında beni en çok düşündüren şeylerden biri de beşerler genelde “Ben etkilenmem lakin öbürleri etkilenir” diye düşünmesi. “Ben oynarım, izlerim, geçerim lakin diğeri kesin yanlış anlar, etkilenir.” Bu bakış açısı yaygınlaştığında, karar vericilerin de toplumu “yönlendirilmesi gereken” bir kitle olarak görmesi kolaylaşıyor. Kendilerini bağışıklığı olan yetişkinler, geri kalan herkesi ise korunması gereken savunmasız beşerler üzere konumlandırıyorlar. Sonuçta ortaya kimsenin kusur yapmasına, yanılgı yaparak öğrenmesine müsaade verilmeyen bir ortam çıkıyor.
Oysa oyunlardan bildiğimiz kolay bir gerçek var: Karakteri daima başlangıç alanında tutarsanız, ne kadar dolaşırsa dolaşsın güçlenemez. Düzey atlamak için risk almak gerekir. Yanlış build’ler yaparsınız, bazen kaybedersiniz, bazen baştan başlarsınız. Souls oyunları neden bu kadar seviliyor, gerçek manada kazanılmış muvaffakiyetler, büyük yanılgılardan sonra gelmiyor mu? Kim birinci oynayışında hiç ölmeden bir boss’u geçebiliyor ki? Fakat düşe düşe öğreniyoruz. Sansür üzere, bu tecrübelere ket vuran uygulamalarsa toplumu oyunun başındaki inançlı lakin bomboş başlangıç alanında tutmaya benziyor.
Kendi sorumluluğunu alma fırsatı bulamayan insan, vakitle eleştirel düşünme kaslarını da kullanmaz oluyor. “Benim için neyin ziyanlı olduğuna ben karar veririm” diyemediğinizde diğerinin sizin için çizdiği hudutlarla yetinmeye başlıyorsunuz. Bu da yaratıcılığı, deneme hamasetini ve dünyayla rekabet edebilme ihtimalini yavaş yavaş köreltiyor üzere geliyor bana. Daima filtrelenmiş, steril bir gerçeklikle yaşamak tahminen inançlı, fakat bir o kadar da kısıtlayıcı.
İşin ironik tarafı şu, yasaklar birçok vakit maksadına da pek ulaşmıyor. Bir şey yasaklandığında, ortadan kaybolmuyor, yalnızca yer değiştiriyor. VPN kullanmak bugün neredeyse temel bir dijital refleks haline gelmiş durumda. Kapı kapanınca, pencere açılıyor. Pencere kilitlenince, duvarlar kırılıyor. Lakin bu süreçte yıpranan şey, esasen pamuk ipliğine bağlı haldeki kural koyucu ve birey ortasındaki itimat bağı oluyor.
Bir noktadan sonra insan kural koyanları, kendisini koruyan bir yapıdan çok, aşılması gereken bir pürüz olarak görmeye başlıyor. Kurallar ömrü kolaylaştırmak, huzuru sağlamak için uyulması gereken şeyler üzere değil de bir mahzurlar bütününe dönüşüyor. Bu durumun sağlıklı olmadığını söylemek için uzman olmaya gerek yok sanıyorum.
Steam yasağı daha konuşulacak; tahminen Steam kapatılacak, tahminen bir formda anlaşılacak, bilemiyorum. Fakat bence asıl soru her bir yasakta, her bir sansürde tıpkı kalıyor: Bize ne vakit kendi kararlarını verebilen yetişkinler üzere davranılacak? Zira özgürlük yalnızca istediğini yapabilmek değil, yaptıklarının sorumluluğunu alabilmek de.
Sürekli çocuk muamelesi gören bir toplumun büyümesi güç. Kendi oyununu bile seçemeyen, kendi yanlışını yapamayan ve kendi doğrusunu bulamayan bir kuşak, gelecekte en fazla değişen dünyanın (hatta kendi hayatının) izleyicisi olabilir. Ne diyeyim, pek inanmasam da “bir sabah uyanıp da kendimizi yetişkin muamelesi görür halde bulduğumuz” günler dileğiyle bitiriyorum yazıyı.
