Kitap: Ölümsüzlüğün Kurtarıcısı Oyunlar, Evrenin Kurtarıcısı Oyunların Oyuncusu

Iain M. Banks’in Kültür cihanında geçen sarsıcı romanı

Kitapkolik* ve oyuncu dostlarım bugün bize, bizden, bizim için, bizce yazılmış Oyunların Oyuncusu’nu inceleyeceğiz. Bugün bizi hem bu dünyaya bağlayan hem de bu dünyadan uzaklaştıran iki tutkumuzu birebir anda deneyim ettiren kitabı konuşacağız.

*Kolik kitap hariç hangi sözün arkasına gelirse onu olumsuz yapıyor, çok farklı. Ancak düşünüldüğünde aslında her şeyin fazlası ziyan. Suyun bile. Bilhassa su zehirlenmesi çok kötü şey. Gerçi tüm zehirlenmeler üzücü… lakin yani… sudan da zehirlenmezsin…

Biliyorum biliyorum, şu anda heyecandan kalp atışlarınız hızlanıyor, elleriniz karıncalanıyor, gözleriniz sulanıyor ve kulaklarınız uğulduyor değil mi? Sakin olun ve kaygıya mahal vermeyin, bu tepki çok normal. Kitabı birinci duyduğumda bana da bu türlü olmuştu.

Yapmanız gereken tek şey kitaba bir an önce sahip olmak. Kitabı elinize aldığınız an rahatlayacak, birinci sayfaların sonunda olağana dönecek, kitabın ortalarında ise kitaptan aldığınız haz ile tekrar birinci durumunuza geri döneceksiniz.*

*Yani aslında bundan kaçış yok, siz en uygunu kabullenin gitsin. Size tedavi olarak sözcük dağarcığımızdaki her ortama uyan iki bitirişi yazıyorum: “Yapacak bir şey yok” ve “Hayırlısı.” Her şeyin arkasına koyup sohbeti büsbütün bitirebilirsiniz.

O halde yalnızca ismiyle beklentilerimizi Olimpos’a çıkartan kitap bu beklentilerimizi layıkıyla karşılayabiliyor diyebilir miyiz?

Evet efendim, hem de ziyadesiyle karşılıyor. Kitap, ismiyle sebep heyecanlanıyorsak tam olarak onu sunuyor: Kitap okuyarak oyun oynamanın getirdiği heyecanı, gerilimi, tansiyonu ve coşkuyu yaşatıyor ve iki bağımlılığımızı birebir anda tecrübe ettirip bize ikili hazzı tattırıyor. Tahminen de kimilerimiz için MUTLAK* hazzın ne demek olduğunu gösteriyor.

*Evet bu söz buraya kimileri üzere bilhassa yerleştirilmiştir.

Oyunların Oyuncusu birebir cihanda geçen ancak farklı kitaplarda birbirinden bağımsız öyküler anlatan, tıpkı Le Guin’nin Hainli serisinde olduğu üzere, Kültür serisinin tekil kitaplardan bir tanesi. Kültür ise insanlığın en gelişmiş versiyonu, sonuncu ütopyası.

Kültür, kozmosun bir kısmına yayılmış ve yayılmaya devam eden çok üstün, gelişmiş ve son derece barışçıl bir medeniyet. Bu medeniyetteki beşerler istedikleri üzere yaşayabiliyor, istedikleri olabiliyorlar. Ve bu, sözün tam manası. Örneğin; cinsiyet değiştirme hayli sıradan bir uygulama. Hayatınızın bir kısmını erkek bir kısmını bayan olarak yaşayabilir, gebe kalabilir ve sonra tekrardan erkek olabilirsiniz. Toplumsallıktan bunaldığınızda kendinize bir gezegen seçip oraya taşınabilir, dilediğiniz üzere dekore edebilirsiniz. Tekrar toplumsallaşmak isteyip insan istemediğinizde* de gezegeninize yapay zekanın kopup gitmesiyle şahsileşen dron arkadaşlar davet edip onlarla sosyalleşebilirsiniz. Elbette bunu kabul ederlerse…

*Hepimiz yaşıyoruz, bunu hepimiz. Hatta bazen beşerler olmasa hayat çok daha hoş bile diyoruz. Tamam tahminen demiyoruz, düşünüyoruz. Düşünüyoruz, değil mi? DEĞİL Mİ?

Teknolojinin ve yapay zekanın, ki bu noktadan sonra yapay demek ne kadar gerçek emin değilim, bu kadar ilerlemesi ve insanlığın everenin kapılarını aralayıp cihanın kaynaklarını kullanmasıyla bu cihanda çalışmak alışılmış ki artık kelam konusu değil. Beşerler, dronlar ve gemiler (evet düşünen gemiler*) arkalarında sınırsız bir kaynak ile paşa gönülleri ne istiyorsa onu yapmakta özgürler.

*Gördün mü Herbert hiç de o denli cihat falan çıkmıyor. Lütfen biraz sağduyu.

Ve ne yapıyorlar dersiniz?

Oyun oynuyorlar. Oyun oynamak, oyunlar üzerine konuşmak, makaleler yazmak, oyunlar yaratmak Kültür kozmosunun temelini oluşturuyor.* Kültür cihanında yaşayan insanların birçok ölümsüzlük ile çalışma zorunluluğunun olmamasının birleşmesi sonucunda kendilerini yalnızca keyifli eden şeyleri yapmaya adıyorlar ve bunun da doğal sonucu oyun oynamak oluyor.*

*Nihai ütopya derken bunu kast ediyordum oyuncu dostlarım!
**Yok ziyanlı, yok bilmem ne! Alın buyrun, oyunlar sizin ölümsüzlüğünü kurtaracak haberiniz yok.

Kitabımızın ana karakteri Jernau Morat Gurgeh da işte bu doğal sonucun en uygunu, cihanın en büyük oyuncusu, oyunların oyuncusu.

Jernau Morat Gurgeh’ın hayatı; oyunlar oynamak, oyunlar hakkında makaleler yazmak, hayran mektuplarını ve çeşitli üniversite davetlerini görmezden gelmekle geçerken Kültür’ün yayılmacı siyasetlerinin sonucu kozmosun çok uzak bir köşesinden kainata yayılmaya başlayan Azad İmparatorluğunun keşfi ile adeta boyut atlar. İnsan kökenli olan Azad İmparatorluğu Kültür’ün “insancıl” yapısının tam aksisi olarak kurulmuş olmasına karşın Kültür üzere oyunları el üstünde tutmakta, hatta el üstünün çok daha ötesinde Azad oyununu kişilikleri haline getirmektedir. O denli ki imparatorlukları ismini buradan almakta, imparator bu oyun sonucu tayin edilmekte ve imparatorluk bu oyun ile yönetilmektedir.

Azad tehlikeli ve yırtıcıdır. Kültür ne kadar ütopyaysa, Azad da o kadar distopyadır ve tüm distopyalar üzere el altında, zımnî, sinsi, tehlikeli ve bulaşıcıdır. Durdurulmalıdır. Lakin neredeyse tüm cihana yayılmış teknolojik manada çok üstün olan Kültür büsbütün barışçıldır ve gezegenlerce tebaaya sahip bu agresif ve saldırgan imparatorluğu yok etmek seçenekler arasında değildir. O halde tek seçenek kalmıştır. Kültür Azad’ı binlerce yıldır oynayıp ustalaştıkları kendi oyunlarında yenmeye çalışacaktır. Oyunların oyuncusu Gurgeh Azad’a gitmelidir.

Yazar Iain M. Banks kitabın giriş kısmında işte bu altyapının kurgusunu oluşturuyor ve gelişme kısmıyla birlikte Azad oyunu oynayan Gurgeh’ın hisleri üzerinden bir yandan yukarıda bahsetmiş olduğumuz ikili hazzı* verirken, bir yandan da bize yaşadığımız kültürü yahut bu türlü devam edersek yaşayacağımız kültürü yansıtmaya başlıyor.

*Reklam alabiliyor olsam buraya çok hoş dondurma reklamı alınırdı.

Önce ufak ufak üste görünen şatafat, görkem kazınıyor ve sayfalar ilerledikçe bu görkemin aslında ne kadar ince bir katmana sahip olduğu ve bu kadar ince bir katmanın bile tonlarca pisliği ne kadar düzgün kaplayabileceği gösteriliyor. Sonra da tüm gerçeklik oraya dökülüyor: Bu imparatorlukta her şey çok yanlış!

Yanlışlar bir bir dökülürken tansiyon tıpkı enflasyon üzere yavaş yavaş tırmanmaya başlıyor ve tansiyon artık gidecek yer bulamayıp hudutlarına ulaştığında* ise muharrir bu sefer bize dehşeti sunuyor. Ve bu o denli bir dehşet ki, kitap boyunca hissettiğimiz tüm hisleri bir anda kavrularak bizi saf öfkenin eşiğine getirip uzunca bir müddet orada bırakıyor, oturduğumuz yere çivilenmemize sebep oluyor. Öfke adete çıkmamak üzere üstümüze siniyor.

*Bizim enflasyon üzere değilmiş demek ki. Bizimki hudutlarını hiç bilmiyor çünkü.

Çünkü bu dehşet mani olamadığımız, bildiğimiz bir dehşet.

Çünkü bu dehşet bazılarına nazaran kişiliğimizdeki dehşet.

Çünkü bu dehşet bu türlü devam edersek yaşayacağımız dehşet. Yahut çoktan yaşanan, yaşadığımız dehşet…

Artık sinirlerimiz gergin, diken üstündeyiz. Ve yaşanan her bir olay ile gerginliğimiz artmaya da devam ediyor. Yavaş yavaş kopma noktasına yaklaşıyoruz.

Artık barışçıl Kültür’e mensup Gurgeh biz, biz Gurgeh’iz. Ve artık o kadar barışçıl değiliz.

Dahil edilen dehşetin kaçınılmaz sonucu olarak gelen şiddet ve savaşı kabulleniyor, hatta dilek ediyor, en nihayetinde de iyi hissediyor ve kitabı kapatıyoruz.

Oyunların Oyuncusu yalnızca ismiyle en başta hissettirdiği hisleri katlayarak devam ettiren ve bunun üstüne ekleneceğini hiç kestirim etmeyeceğiniz diğer hisleri da ekleyerek Kültür serisinin tüm kitaplarını okumak istemenize neden olacak ve Iain M. Banks “İlk Defa Okuduktan Sonra Aşık Olup Tüm Kitaplarını Okuduğum Yazar”* kategorinize en doruktan giriş yapacak.

*Bir şeylere muazzam isimler vermem ile ünlü olduğumu söylemiştim.

Herkese güzel okumalar dilerim.