Eve dönüş, sırf ozanın türküsündeki bir masaldı…
Geçmişin sisli puslu gölgelerinden kopup gelen kıssalar hangi çağda olursak olalım ölümsüz derslerini bizlere öğretirler. Loki’nin numaraları onu bir yere kadar taşır ancak sonunda cezasını çeker daima. Herkül tüm gücüne karşın acıdan kaçamaz ve bir kahraman olmak için fedakârlıklar yapılması gerektiğini anlar. Tüm bu mitolojik arketipler ve hikayeler günümüzde de motamot geçerli ve hala bize öğretecekleri çok şey var. Bunun nedeni insan kültürü aktarabilse de tecrübesi aktaramıyor, her nesil tıpkı yanlışları yapıp yüzbinlerce defa tıpkı yollardan geçip tekrar tıpkı sonuca varmalı. Nihayetinde insan olduğumuz, hepimiz bir başkasından farklı olduğumuz için.
Peki İtaka’lı Odysseus’un hikayesi bize ne anlatır? Birinci ortaya çıkışından bu yana yaklaşık 3000 yıl geçmiş olmasına karşın hala sebep bu kadar tanınan? Şayet Tanrılar bizim taktığımız maskelerse, bin bir yollu Odysseus hangi maskeyi takıyordu Truva savaşına giderken? Bir kahraman, zeki bir adam, sadık bir koca yahut bir hükümdarın soylu maskesi mi? Yaptığı kurnazlığın cezasını 10 yıl denizlerde sürünerek çekti tahminen lakin konuta döndüğünde taktığı dilenci maskesini de süratle çıkarabildi. Sahiden bir ders almış mıydı? Aldıysa ne kadar almıştı, yaptığından pişman mıydı? Homeros’un Odessa’sında buna dair imalar ve kimi sahneler olsa da günümüz insanına farklı bir Odysseus lazım. Zira tıpkı tanrılar üzere kahramanlar da dönüşürler bakıldıkları çağa nazaran. Dünün heybetli hükümdarları ve kılıçlı kahramanları bugünün ödlekleri ve riyakarları olabilirler. Sahi tıpkı zeki ve faziletli Odysseus değil miydi Truva’da surlardan aşağı bebekleri atan? O yüzden onun anlatısına çağdaş bir kabuk, yeni bir maske geçirilmesinin de tam vaktiydi savaşlarla yoğrulan bir dünyada. İşte tam da burada devreye Christopher Nolan giriyor.
Ben sinemanın etrafında dönen oyuncu tercihleri, kostüm, çağdaş lisan üzere içi boş tartışmaları direkt es geçiyorum. Zira büyük ihtimalle pek çok rapsodun ortaklaşa anlata anlata getirdiği bir hikayenin, tekrar gerçek olduğu su götürür müellifinin mitolojik motiflerle süslü bir versiyonunu konuşuyoruz burada. Hasebiyle çağdaş bir ozan olan Christopher Nolan’ın da klasik anlatıyı eğip bükerek yeni bir kalıba doldurması ve buradan zihinlerimizi istila edecek yeni bir Truva Atı meydana getirmesi en büyük hakkı. Zira bu o denli bir hikaye ki siz nereden bakmak isterseniz ona nazaran hal alabilen amorf ve her yöne çekilebilir bir sembolizmi içinde barındırıyor. Matt Damon’ın Odysseus’u onun başka kaybolan karakterlerine benzese de bana en çok birinci büyük çıkışını yaptığı Will Hunting’i hatırlattı. Birebir kabına sığmayan zekâ, birebir kendine inanç ve tıpkı uzlaşılmaz kibir. Onun kalburüstü oyunculuğu karakteri genel izleyiciye çok daha yaklaştırırken, yaşadığı acıyı da daha yeterli algılamamızı sağlamış. Amerikanvari bir yorum, evet. Ve her ne kadar Nolan Odysseus’un birtakım köşelerini yumuşatsa da bu sefer de ona derin bir pişmanlık ve vicdan azabı yüklemiş ki, bu Nolan’ın Katolik kültüründen gelme bir direktör olarak yapması en beklenebilecek şey. Münasebetiyle günümüz Odysseus’u aslında bir savaş gazisi ve travma sonrası gerilim bozukluğundan muzdarip. Tam da bu yüzden hafızasını bulandıran lotus çiçeklerine bu kadar düşkün. Nolan’ın Odysseus’u konuta dönmekten çok konuttan kaçmak istiyor içinde. Zira hem geçmişin hayaletleri hem de yüreğinde taşıdığı ağır pişmanlık İtaka’ya geri götüremeyeceği kadar ağır yükler.
Peki karşısına çıkan onca pürüzü nasıl yorumlamalı? Nolan sinemada Tanrıları daha uzaktaki güçler olarak hayal ediyor. Gök gürültüleri, yıldırımlar, devasa dalgalar ve anaforlar daima bize onların yakında olduğunu hissettiriyor. Bu bana aslında bizim Tanrıları yaratış formumuzu anımsattı -günün sonunda onlar öncelikle doğayı anlamlandırma çabamızdı- ve mantıklı buldum. Sinemanın Odysseus’un içsel çöküşüyle medeniyetin dışsal çöküşünü bağlayışı da oldukça zekice. Milattan evvel 1100’lü yıllarda o periyodun büyük medeniyetlerinin çok kısa bir müddette sırayla çöktüğü, çökmeyen Mısır’ın da bir daha asla belini tam doğrultamadığı bilinen bir gerçek. Bu çöküşün birkaç nedeni olduğu düşünülse de en bilinenlerden bir tanesi “denizden gelen istilacılar” yahut “deniz kavimleri” denen savaşçı topluluklar. Olağan “denizden gelen istilacılar” günümüzde yalnızca yıkım değil, kelamda demokrasiler de getiriyorlar ya neyse…
Yönetmen burada şöyle bir fikir ortaya koyuyor; 10 yıl boyunca Truva’dan savaşmış adamlar artık öylesine insanlıktan çıktılar ki yağma, tecavüz ve gaspı olağanlaştırarak yüreklerinin kararmasına müsaade verdiler. Onların Truva’daki o müthiş hileyle başlattıkları bu yıkım dalga dalga Akdeniz’in kıyılarını vuran bir barbarizme dönüşüp, sonunda kendi meskenlerini de yutacak bir Tsunami tesiri yaratacak. Ne diyelim şiddet şiddeti doğurur ve medeniyetimizi koruyup kollayan görünmez muahedeler bir sefer ihlal edildiğinde de konuğun katli vacip olur. Odysseus’u en çok yıkan da bu işte. Sirenlerin müziğini dinlerken kulağına fısıldanan ölümcül günahı bu, hiçbir vakit geri kazanamayacağı yuvasına da tam olarak bu yüzden dönemeyecek. Dönse de birebir yuvayı bulamayacak. Ve bu gerçekle yıkılan adamın yapabileceği tek şey neyse gidip onu yapabiliyor lakin.
Farkındaysanız The Odyssey’in şu ana kadar içeriğinden bahsettim ve teknik ayrıntılara hiç girmedim. Girmeme de gerek yok aslında Nolan bu, doğal ki yapabileceğinin en düzgününü yapmış yeniden. Hatta yer yer dehşet ve body-horror cinslerine de göz kırpmış ki bence bu cüretkârlığına şapka çıkarmalı. Kirke’nin meskeni ve Kiklop’un mağarası kısımları sinemasal dehşetin tavan yaptığı, mana bağlamında da son derece güçlü sahneler. Tepeyse benim için Sirenler’in müziğine ilişkin. Ve tüm o IMAX çılgınlığına da filmi o devasa salonda ve perdede izlerken hak verdim açıkçası. Uçsuz bucaksız bir denizde tek bir yelkenlinin o epik yalnızlığı ya da Truva’nın kapıları açıldığında gördüğümüz Agamennon imgesi uzun mühlet akıllardan gitmeyecek güçteler. Yani bu seferlik paraya kıyıp olabilecek en yeterli salonda izleyin bu sineması. Pişman etmez katiyetle.
Elbette, bu bir kişinin yorumu olduğu için herkesi mutlu edemez. Etmemeli de esasen, sinemanın çok katmanlı ve farklı yanlardan okunabilecek yapısı onu yeterli ki tartışmaların odağına koydu. Çağdaş kültürün temeli sayılabilecek bu eser şimdi her tarafta hararetle yine tartışılır oldu. Bu da Odyssey’in ne kadar güçlü ve çağlar boyunca yeni maskeler takarak aramızda var olabildiğinin delili. Bugün Nolan ona göçmen krizi, savaş günahları ve derin bir arınma seyahati maskelerini taktı. Yarın oburu tahminen bireyselciliğin dışında çok daha kolektif aklın hizmetinde bir maske takacak. Fakat Tanrılar daima yukarıdan izleyecek, bizler onlara yeni maskeler uyduracağız ve uygarlık bu türlü akıp gidecek. Bazen karanlık, bazen aydınlık çağlar yaşanacak fakat bin bir dümenli Odysseus’un her tıp kusuru ve faziletiyle donandığı insanlık hep baki kalacak.
Editörün Notu: Her vakit göremeyeceğimiz bir sinema olayıyla karşı karşıyayız. Nolan destanı alıp eğip bükerek, kendi vaktine uyarlayan bir ozan üzere gazelini okuyor. Bunu yaparken de izleyiciye hürmetini “en yüksek perdeden” lisana getirmeyi ihmal etmiyor.
Filmin Notu: 4,5 / 5
Yönetmen: Christopher Nolan
Oyuncular: Matt Damon, Tom Holland, Anne Hathaway, Robert Pattinson, Lupita Nyong’o, Zendaya, Charlize Theron, Jon Berthal, Logan Marshall-Green, Elliot Page, Mia Goth, Benny Safdie, John Leguizamo, Ryan Hurst, Samantha Morton (ve Hollywood ahalisinin geri kalanı)
IMDB Notu: 8,5
